Ở quê mình, bà con làm ruộng, làm vườn chắc ai cũng quen mấy tiệm phân thuốc trong xã. Đầu vụ chưa có tiền, ghé tiệm lấy mấy bao phân, vài chai thuốc, chủ tiệm ghi vô sổ. “Thôi chú cứ đem về làm trước đi, cuối vụ bán được rồi trả”. Nói vậy nghe nhẹ hều, mà thiệt ra trong đó có cả chữ tình, chữ tín.
Có khi nhà có chuyện gấp, cần vài triệu đồng, bà con cũng ghé hỏi. Chủ tiệm biết nhà, biết đất, biết mùa này trồng gì, biết người này làm ăn ra sao. Không giấy tờ rườm rà, không thế chấp; quen riết rồi thành mối mang của nhau.
Nói cho công bằng, cách làm này đã đỡ cho bà con rất nhiều. Làm nông thì tiền phải bỏ ra trước, còn tiền thu về phải chờ cuối vụ. Cây đâu có đợi mình xoay kịp tiền mới chịu lớn. Sâu bệnh cũng đâu có hẹn trước vài bữa cho mình chuẩn bị. Bởi vậy, tiệm vật tư nhiều khi giống như một “ngân hàng nhỏ” ở đầu làng.
Nhưng chuyện gì cũng có hai mặt. Mua chịu riết rồi mắc nợ. Mắc nợ thì khó đi mua chỗ khác. Có khi người bán cũng là người tư vấn. Bà con nghe “xịt thêm chút nữa”, “bón thêm lần nữa” thì làm theo, mà đâu biết thật sự cây cần hay vì người bán muốn bán thêm hàng. Rồi mua chịu nghe nói không tính lãi, nhưng giá có khi cao hơn mua tiền mặt. Chênh lệch bao nhiêu, ít ai ngồi tính kỹ.
Khó nhất là lúc thất mùa, rớt giá. Bà con chưa trả được thì chủ tiệm cũng kẹt, vì trên chủ tiệm còn nợ nhà phân phối. Một mùa không thuận, cái khó chuyền từ người này qua người kia. Vậy có nên bỏ chuyện mua chịu không? Chắc là không. Cái cần giữ là chữ tình, chữ tín, sự linh hoạt. Cái cần thêm là minh bạch và nguyên tắc. Giá mua tiền mặt bao nhiêu, mua chịu bao nhiêu, nên nói rõ. Tư vấn kỹ thuật nên dựa trên nhu cầu của cây trồng, chứ không phải bán được càng nhiều càng tốt.
Hay hơn nữa, hợp tác xã có thể đứng ra gom nhu cầu vật tư của bà con, thương lượng giá, chọn loại phù hợp, kết nối ngân hàng, doanh nghiệp thu mua. Khi đó, nông dân bớt đơn độc, chủ tiệm cũng bớt rủi ro. Và có lẽ nên bắt đầu từ một việc rất nhỏ: Biến cuốn sổ nợ thành cuốn sổ mùa vụ: Ghi rõ đầu vụ mua gì, giá bao nhiêu; trong vụ xài bao nhiêu; cuối vụ thu được bao nhiêu, lời thiệt bao nhiêu. Ghi riết rồi mới thấy, mỗi đồng bỏ xuống ruộng có sinh ra đồng nào hay không.
Mai mốt, tiệm phân thuốc đầu làng có khi không chỉ là chỗ bán phân, bán thuốc; biết đâu lại thành một điểm dịch vụ nông nghiệp: Tư vấn kỹ thuật, thông tin giá cả, kết nối vốn, kết nối thị trường. “Mối mang” vẫn còn; nhưng không phải mối mang để lệ thuộc nhau, mà là mối mang để tin nhau hơn, rõ ràng với nhau hơn, cùng làm ăn cho đàng hoàng hơn.
LÊ MINH HOAN
