Không gian mạng hôm nay không còn là “nơi trẻ em thỉnh thoảng bước vào”, mà đã trở thành một môi trường sống thứ hai, nơi trẻ học, chơi, kết bạn, bộc lộ cảm xúc, tiếp nhận tri thức và cũng có thể bị tổn thương. Vì vậy, bảo vệ trẻ em trên môi trường mạng không chỉ là chuyện kỹ thuật, càng không chỉ là chuyện gia đình quản lý chiếc điện thoại của con. Đó là vấn đề chính trị - xã hội sâu sắc, liên quan trực tiếp đến chất lượng giống nòi, phẩm chất công dân số, an ninh con người và tương lai phát triển của đất nước.
Có một hình ảnh đang trở nên quen thuộc đến mức đáng lo; trong nhiều gia đình, chiếc điện thoại thông minh đã thay tiếng ru, thay cuộc trò chuyện, thay sân chơi, thay cả sự kiên nhẫn của người lớn.
Đứa trẻ chưa biết đọc đã biết vuốt màn hình, chưa đủ vốn từ để gọi tên cảm xúc đã biết tìm video ngắn, chưa kịp bước ra sân chơi thật đã bị cuốn vào một “sân chơi” vô tận do “thuật toán” dẫn dắt.
Bảo vệ trẻ em trên môi trường mạng không còn là câu chuyện trong quản lý xã hội, mà đã trở thành thước đo năng lực quản trị quốc gia trong thời đại số.
Khi mạng xã hội, trí tuệ nhân tạo, video ngắn và các nền tảng xuyên biên giới len sâu vào đời sống hằng ngày, trẻ em không chỉ đứng trước cơ hội học tập, kết nối, sáng tạo, mà còn đối diện với những nguy cơ mới: Xâm hại, lừa đảo, bắt nạt, nghiện màn hình, lộ dữ liệu cá nhân và khủng hoảng tâm lý…
Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Chương trình “Bảo vệ và hỗ trợ trẻ em phát triển trên môi trường mạng giai đoạn 2026 - 2030” như một bước chuyển chính sách quan trọng, điểm đáng chú ý là chương trình không tiếp cận vấn đề theo hướng thụ động, không phủ nhận công nghệ, cũng không buông lỏng trẻ em trước công nghệ mà đặt ra “mục tiêu kép” vừa tăng cường bảo vệ trẻ em, vừa hỗ trợ trẻ phát triển lành mạnh, tích cực, nâng cao năng lực số trong bối cảnh chuyển đổi số quốc gia.
Với trẻ mầm non và lứa tuổi nhỏ, vấn đề càng cấp thiết, đây là giai đoạn hình thành nền tảng ngôn ngữ, cảm xúc, vận động, nhân cách và khả năng giao tiếp xã hội, nếu chiếc điện thoại thay cho lời ru, màn hình thay cho trò chuyện, “thuật toán” thay cho sân chơi, đứa trẻ có thể được kích thích thị giác rất sớm nhưng lại thiếu trải nghiệm thật, thiếu kết nối người với người.
Điểm tiến bộ là chuyển trọng tâm từ “xử lý khi sự việc xảy ra” sang “phòng ngừa chủ động” yêu cầu hình thành kiến trúc tổng thể bảo vệ trẻ em, gồm: Củng cố pháp lý, truyền thông - giáo dục, giải pháp an ninh mạng, lực lượng liên ngành và năng lực “miễn dịch số” của trẻ trước rủi ro trực tuyến; đồng thời, đặt mục tiêu triển khai giải pháp an ninh mạng tại 100% cơ sở giáo dục phổ thông và yêu cầu doanh nghiệp cung cấp dịch vụ truy nhập Internet tích hợp giải pháp ngăn chặn thông tin độc hại trên đường truyền mạng.
Gia đình là tuyến phòng thủ gần nhất, nhưng không thể đơn độc đối mặt với các nền tảng được thiết kế bằng dữ liệu lớn, trí tuệ nhân tạo và cơ chế giữ chân người dùng, doanh nghiệp phải chịu trách nhiệm pháp lý, kỹ thuật và đạo đức đối với sản phẩm của mình, nhà trường phải dạy trẻ kỹ năng số như một năng lực công dân, cơ quan quản lý phải kiểm tra, xử lý nghiêm hành vi xâm hại, bóc lột, phát tán nội dung độc hại và dữ liệu cá nhân trẻ em phải được thực hiện bằng cơ chế cụ thể và có chế tài.
Một điểm cần nhấn mạnh là không xem trẻ em chỉ là đối tượng được bảo vệ, mà còn là chủ thể có tiếng nói.
Việc nhấn mạnh quyền tham gia, phát huy trí tuệ trẻ em, thu hẹp khoảng cách số giữa các vùng miền cho thấy bảo vệ trẻ em không đồng nghĩa với bao bọc thụ động. Trẻ em phải được lắng nghe, được hướng dẫn, được trang bị năng lực tự vệ và được tiếp cận công nghệ an toàn, công bằng.
Vì vậy, bảo vệ trẻ em trên môi trường mạng là chuẩn bị cho trẻ bước vào tương lai với bản lĩnh, kỹ năng và sự an toàn. Giữ lấy tuổi thơ trong kỷ nguyên số chính là giữ lấy nền tảng con người của đất nước.
Chuyển đổi số chỉ thật sự có ý nghĩa khi công nghệ phục vụ con người và trước hết là phục vụ, bảo vệ, nâng đỡ trẻ em - những công dân số tương lai.
LÊ MINH DŨNG
