Từ "Giáo dục công dân" đến "Giáo dục kinh tế và pháp luật"

(ĐTO) Khi Chương trình giáo dục phổ thông 2018 (GDPT 2018) được triển khai theo lộ trình và đồng bộ trên tất cả các khối lớp từ năm học 2024 - 2025, nhiều học sinh bước vào lớp 10 không khỏi băn khoăn với một cảm giác quen mà lạ, khi môn “Giáo dục công dân” (GDCD) quen thuộc ở cấp THCS được thay bằng tên gọi mới “Giáo dục kinh tế và pháp luật” (GDKT&PL) ở cấp THPT. 

Không ít phụ huynh, học sinh đặt câu hỏi: Đây chỉ là sự “đổi tên” hay là một cuộc chuyển đổi thực chất về cách học, cách dạy và chuẩn đầu ra của giáo dục công dân trong giai đoạn mới và thực chất không chỉ “đổi tên môn học”, mà còn đổi chuẩn năng lực công dân.

Thực tiễn cho thấy, đây không phải là thay đổi hình thức, điều chỉnh cơ học, mà là một bước chuyển có tính hệ thống, phản ánh định hướng phát triển năng lực công dân trưởng thành trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và nhà nước pháp quyền ngày càng hoàn thiện trong bối cảnh kinh tế - pháp lý ngày càng phức tạp của xã hội hiện đại. 

Ở bậc THCS, môn GDCD giữ vai trò hình thành nền tảng giá trị: Ý thức kỷ luật, đạo đức, kỹ năng sống và những hiểu biết pháp luật - kinh tế cơ bản. Đây là “vốn liếng” ban đầu để học sinh định hình hành vi, thái độ, trách nhiệm của một công dân trẻ.

Ở bậc THPT, chương trình được “nâng cấp” thành GDKT&PL, không chỉ mở rộng nội dung, mà còn thay đổi trọng tâm tiếp cận, được xây dựng trên một “bản thiết kế hành vi công dân”, trang bị cho người học những năng lực cần thiết để tham gia vào đời sống kinh tế - pháp lý khi bước vào tuổi trưởng thành. 

Mục tiêu không còn dừng ở việc “biết đúng - làm đúng”, mà hướng tới năng lực tham gia vào đời sống kinh tế - xã hội; hiểu cơ chế thị trường, quyền và nghĩa vụ pháp lý, trách nhiệm trong giao kết hợp đồng, tiêu dùng, lao động, khởi nghiệp, cũng như cách xử lý những tình huống pháp lý nảy sinh trong thực tiễn. 

Nói cách khác, nếu GDCD ở THCS là nền móng giá trị, thì GDKT&PL ở THPT là “bản thiết kế hành vi” cho một công dân chuẩn bị bước vào đời: Từ “chuẩn mực sống” đến “năng lực công dân trưởng thành”.

Nhiều học sinh cảm nhận GDKT&PL “khó” hơn GDCD? Không phải vì nhiều khái niệm hơn, mà vì độ mở của đáp án và yêu cầu lập luận, một tình huống pháp lý - kinh tế có thể có nhiều phương án xử lý hợp pháp; người học phải biết cân nhắc quyền - nghĩa vụ - hệ quả để đưa ra lựa chọn phù hợp. 

Cách đánh giá theo định hướng phát triển năng lực càng làm rõ sự thay đổi này. Điểm số không chỉ đến từ việc ghi nhớ khái niệm, mà từ khả năng vận dụng kiến thức để giải quyết vấn đề, bảo vệ quan điểm và hành xử đúng chuẩn mực pháp luật. Đây chính là ranh giới phân biệt giữa “học để trả bài” và “học để làm công dân”. “Khó” hơn - vì đòi hỏi tư duy và bản lĩnh.

Muốn học tốt GDKT&PL, không thể tiếp tục cách học chép - thuộc - trả bài. Học sinh cần phải đổi cách học để theo kịp tinh thần chương trình, cần chuyển sang học theo tình huống, gắn bài học với đời sống, biết phân tích, phản biện và dự báo hệ quả của hành vi. Mỗi bài học nên trở thành một “kịch bản đời thực”, nơi người học được tập xử lý những vấn đề sẽ gặp khi bước ra xã hội. 

Việc đọc tin tức có chọn lọc, học nhóm theo nhiều hình thức hoặc đàm phán giả lập, xây dựng bản đồ khái niệm nối mạch kiến thức THCS - THPT… là những cách học phù hợp với tinh thần chương trình mới.

Chuyển đổi này chỉ thực sự thành công khi nhà trường và giáo viên cũng phải thay đổi cách tổ chức dạy học. GDKT&PL không thể bị biến thành “môn học thuộc lòng” dưới hình thức giảng - chép. Cần tăng cường bài tập tình huống, dự án nhỏ, hoạt động trải nghiệm, và phản hồi chi tiết để học sinh nhận ra mình đã “làm được gì”, còn thiếu gì, cần điều chỉnh ở đâu. 

Khi lớp học trở thành không gian thực hành năng lực công dân, môn học sẽ phát huy đúng vai trò của nó, khi vai trò quyết định là ở nhà trường và giáo viên.

Nhìn một cách tổng thể, việc chuyển từ GDCD ở bậc THCS sang GDKT&PL ở bậc THPT không đơn thuần là đổi tên môn học, mà là đổi chuẩn đầu ra của giáo dục công dân - từ nền tảng giá trị sang năng lực hành động của công dân trưởng thành trong đời sống kinh tế - pháp lý hiện đại. 

Đây là một bước chuyển phù hợp với yêu cầu phát triển đất nước trong giai đoạn mới, đồng thời cũng đặt ra trách nhiệm lớn hơn cho nhà trường, giáo viên và người học trong việc đổi mới phương pháp dạy và học. 

Ai vẫn học theo lối cũ sẽ thấy môn học “khó”; nhưng ai đổi cách học, học theo tình huống, theo mạch năng lực và theo tiêu chí đánh giá sẽ thấy đây là môn học “thực”, “dùng được” và đặc biệt hữu ích, có giá trị lâu dài cho cuộc sống sau phổ thông. 

Đó cũng chính là tinh thần cốt lõi mà Chương trình GDPT 2018 hướng tới: Đào tạo những công dân không chỉ “biết”, mà còn “biết làm” và “biết chịu trách nhiệm” trong một xã hội pháp quyền, kinh tế thị trường hiện đại.

LÊ MINH DŨNG